Màng phủ nông nghiệp dùng để làm gì?

Giữ ẩm và giảm thất thoát nước do bốc hơi

Màng phủ nông nghiệp bằng PE được trải trên mặt luống hoặc vùng đất quanh cây để giữ ẩm, hạn chế cỏ dại, điều chỉnh nhiệt độ đất và bảo vệ bề mặt luống. Những công dụng này đến từ lớp ngăn cách vật lý giữa đất và môi trường, không phải từ việc màng bổ sung dinh dưỡng cho cây.

Đất trần mất nước qua bốc hơi trực tiếp từ bề mặt. Khi có màng PE che phủ, đường thoát hơi nước từ đất ra không khí bị hạn chế. Hơi ẩm tích tụ phía dưới màng có thể ngưng tụ và quay lại bề mặt đất thay vì thoát ngay ra môi trường, nhờ đó độ ẩm quanh vùng rễ thường ổn định hơn so với đất để trống trong cùng điều kiện tưới.

Tác dụng này đặc biệt có ý nghĩa ở nơi nắng mạnh, gió làm khô mặt đất nhanh hoặc khoảng cách giữa các lần tưới tương đối dài. Tuy nhiên, màng PE không loại bỏ nhu cầu tưới vì cây vẫn mất nước qua thoát hơi ở lá và vẫn cần nước để sinh trưởng. Nếu đất bên dưới màng không được cấp nước đúng vị trí, cây vẫn có thể thiếu ẩm dù bề mặt luống đã được phủ.

Với màng PE liền, nước từ phía trên chủ yếu đi vào đất qua lỗ trồng, mép màng hoặc các điểm mở thay vì phân bố đều trên toàn bộ mặt luống. Vì thế, nước vẫn phải được đưa tới vùng rễ bằng phương pháp phù hợp với cấu trúc lớp phủ.

Hạn chế cỏ dại bằng cách giảm ánh sáng tới mặt đất

Màng PE màu đen hoặc loại có độ che sáng cao làm giảm lượng ánh sáng tới bề mặt đất, khiến nhiều loại cỏ khó phát triển bên dưới màng. Đây là cơ chế vật lý, không phải tác dụng hóa học của polyethylene.

Hiệu quả kiểm soát cỏ phụ thuộc mạnh vào khả năng cản sáng. Màng trong suốt vẫn cho ánh sáng đi qua nên đất có thể ấm lên nhưng cỏ phía dưới vẫn có điều kiện phát triển nếu nhiệt và ẩm thuận lợi. Vì vậy, không thể coi mọi loại màng PE đều có khả năng hạn chế cỏ như nhau.

Cỏ cũng có thể mọc tại lỗ trồng, mép luống hoặc những vị trí mà màng bị hở, rách. Với loài cỏ khỏe, thân nhọn hoặc hệ thân ngầm mạnh, chồi vẫn có thể đẩy màng lên hoặc xuyên qua điểm yếu của màng.

Do đó, không nên hiểu màng phủ là biện pháp loại bỏ cỏ dại tuyệt đối. Giá trị chính của lớp phủ là giảm diện tích bề mặt đất có điều kiện thuận lợi cho cỏ phát triển, từ đó giảm áp lực làm cỏ trong vùng được che kín. Những vị trí để hở vẫn cần được kiểm tra và xử lý khi cỏ xuất hiện.

Điều chỉnh nhiệt độ đất và vi khí hậu quanh luống

Màng PE thay đổi cân bằng nhiệt của bề mặt đất vì mỗi màu và độ trong xử lý bức xạ mặt trời khác nhau. Tác động lên nhiệt độ đất cần được phân biệt theo từng loại màng:

• Màng trong suốt: Cho nhiều bức xạ đi qua và có thể làm đất nóng lên mạnh khi nhiệt tích tụ phía dưới màng.

• Màng đen: Hấp thụ phần lớn bức xạ ở bề mặt rồi truyền một phần nhiệt xuống đất, đặc biệt khi màng tiếp xúc tốt với mặt luống.

• Màng trắng hoặc màng có bề mặt phản xạ: Phản xạ nhiều ánh sáng hơn nên thường hạn chế tăng nhiệt so với màng tối màu.

Vì vậy, “làm ấm đất” không phải tác dụng cố định của mọi màng PE trong mọi mùa. Ở thời tiết mát, việc tăng nhiệt đất có thể hỗ trợ giai đoạn đầu của cây trồng; nhưng trong thời tiết rất nóng, cùng cơ chế tích nhiệt có thể làm vùng rễ nóng quá mức.

Độ ẩm đất, cường độ nắng, gió, mức tiếp xúc giữa màng và đất cùng thời gian che phủ đều ảnh hưởng đến nhiệt độ thực tế. Hai màng cùng làm từ polyethylene nhưng khác màu, độ trong và cấu trúc bề mặt có thể tạo ra điều kiện ánh sáng và nhiệt khác nhau trên cùng một loại đất.

Ý nghĩa thực hành là màu màng cần được xem như một đặc tính kỹ thuật chứ không chỉ là yếu tố nhận diện. Chọn màu không phù hợp có thể làm giảm lợi ích của lớp phủ nếu môi trường nhiệt tạo ra không thích hợp với cây trồng và mùa vụ.

Giữ bề mặt luống sạch hơn và giảm tác động trực tiếp của mưa lên đất

Khi mưa hoặc nước tưới rơi trực tiếp lên đất trần, giọt nước có thể làm vỡ kết cấu lớp mặt, bắn hạt đất lên lá và quả, đồng thời tạo dòng chảy kéo đất khỏi vị trí ban đầu. Màng PE che phần lớn mặt luống nên giúp giảm va đập trực tiếp của giọt nước và giảm hiện tượng đất bắn lên phần cây ở gần mặt đất.

Với cây có quả nằm sát luống, lớp màng còn tạo bề mặt phân cách giữa quả và đất ẩm. Điều này giúp sản phẩm sạch hơn và giảm thời gian quả tiếp xúc trực tiếp với bùn đất sau tưới hoặc mưa.

Tuy vậy, lớp phủ không tự giải quyết vấn đề thoát nước. Nếu nước bị dồn vào mép luống hoặc ứ quanh lỗ trồng, khu vực đó vẫn có thể bị xói, úng hoặc bắn đất cục bộ. Tác dụng bảo vệ phần mặt luống được che phủ cũng không đồng nghĩa với việc toàn bộ ruộng được bảo vệ khỏi xói mòn.

Do đó, công dụng này phát huy tốt hơn khi luống được tạo hình phù hợp, mép màng được cố định và nước có đường thoát thay vì tập trung tại một điểm.

Điều kiện để màng phủ nông nghiệp phát huy hiệu quả

Chọn màu và độ trong theo mục tiêu canh tác

Nếu mục tiêu ưu tiên là hạn chế cỏ, màng cần có khả năng cản ánh sáng tốt; vì vậy màng đen thường phù hợp hơn màng trong. Nếu cần tăng khả năng thu nhận nhiệt trong điều kiện mát, màng có độ truyền bức xạ cao có thể tạo hiệu ứng nhiệt mạnh hơn, nhưng cần tính đến khả năng cỏ phát triển phía dưới.

Trong điều kiện nóng, bề mặt trắng hoặc phản xạ giúp hạn chế hấp thụ bức xạ hơn so với màu tối. Việc lựa chọn cần cân đối cả nhu cầu kiểm soát cỏ và nhiệt độ phù hợp với cây trồng, thay vì chỉ dựa vào một công dụng riêng lẻ.

Chọn độ dày phù hợp với thời gian sử dụng và khả năng thu gom

Độ dày màng thường được ghi bằng micromet (µm). Ví dụ, nếu hai màng cùng loại PE và có cấu trúc tương đương, màng 30 µm sử dụng lượng vật liệu trên mỗi mét vuông xấp xỉ gấp đôi màng 15 µm. Màng dày hơn thường cần lực lớn hơn để bị thủng hoặc rách và có lợi thế khi cần thu gom nguyên tấm sau vụ, nhưng đồng thời làm tăng lượng vật liệu sử dụng.

Độ dày không phải yếu tố duy nhất quyết định độ bền. Chất lượng nhựa, phụ gia chống lão hóa, mức kéo căng khi phủ, đá hoặc gốc cây trên mặt luống và thời gian phơi nắng đều ảnh hưởng đến nguy cơ hư hỏng. Vì vậy, không nên mặc định một giá trị độ dày sẽ phù hợp cho mọi mùa vụ.

Bố trí tưới và thoát nước phù hợp với lớp phủ

Bề mặt màng PE liền không phân phối nước tưới đều xuống đất như một luống để trống. Tưới nhỏ giọt đặt dưới màng là cách phối hợp phù hợp vì nước được đưa trực tiếp tới vùng rễ trong khi phần lớn mặt đất vẫn được che để hạn chế bốc hơi.

Cần tính cả lượng mưa và khả năng thoát nước khi bố trí màng. Ở nơi mưa lớn, lớp phủ có thể làm nước tập trung nhanh hơn về rãnh hoặc mép luống. Vì vậy, giữ ẩm dưới màng phải đi cùng khả năng thoát nước của luống và rãnh, tránh để nước ứ quanh vùng rễ.

Thu gom màng PE sau mùa vụ

Màng PE thông thường không tự phân hủy nhanh trong đất nên cần được thu gom sau khi sử dụng. Để lại các mảnh màng qua nhiều vụ có thể làm tăng lượng nhựa tồn dư trên ruộng.

Khả năng thu gom cần được tính từ khi chọn màng và trong quá trình sử dụng. Màng bị rách, lão hóa hoặc vỡ thành nhiều mảnh sẽ khó thu hồi hơn màng còn nguyên tấm.

Màng phủ nông nghiệp phát huy hiệu quả khi đặc tính của lớp phủ phù hợp với cây trồng, mùa vụ và hệ thống tưới. Giữ ẩm, hạn chế cỏ, điều chỉnh nhiệt và bảo vệ mặt luống là những công dụng chính; mức độ đạt được phụ thuộc vào loại màng và điều kiện sử dụng thực tế.